Makâm-ı Nebi’yi Greve kurban etmek…

Kurban bayramının hemen evvelinde bir grup sendikaya mensup memurların, grev başta olmak üzere bazı hak talepleri ile alakalı, bir günlük iş bırakma ve yürüyüş eylemleri vuku buldu. Yürüyüşün olduğu gün hasbelkader bir anda kendimizi birkaç arkadaşla birlikte kalabalığın ortasında bulduk. Kendi aramızda da buna dair çeşitli espriler yaparak, bir imamın bu tarz bir yürüyüşe katılma olasılığını  ve kazara bir kameraya yakalanırsak gazete manşetleri ve televizyon haberlerinde ne şekil yer bulacağımızı konuştuk… Her şeyden evvel müşahadem şu ki yürüyüşe katılanların yarıdan fazlası lise, en fazla üniversite öğrencisi idi.. Oysa ki yürüyüşün amacı kamu çalışanı, yani memurlarla alakalı .. Kim bilir belki öğrenciler daha liseden gelecekleri için eylem yapıyorlardı. Bunları görünce bir dost Cemil Meriç’in “Mahkemede Marksist olduğumu haykırdığımda daha bir işçinin elini bile sıkmış değildim” sözünü hatırlattı. Acaba buradaki kaç kişi bir emekçinin hali ile hemhal olmuştu. Bazı yüzü maskeli, her halinden lise öğrencisi olan gençlerin duvarlara sloganvari yazdıkları yazıları da yüreğimiz burkularak izledik… Aslıda ortada bir hak hukuk arayışından öte muhalefet arzularını tatmin etmek isteyen bir grup marjinal topluluk vardı… Ancak aynı günün akşamı ajanslar “camiyi bırakıp eyleme giden imam” diye spot geçmeye başlayınca, içimden yoksa biri kazara oradan geçerken bizi kameraya mı çekti diye düşündüm…  Ancak gerçek daha sona anlaşıldı. Üsküdar’da tarihi bir camide müezzinlik yapan bir din görevlisinin eyleme katıldığı anlatılıyordu. Sonra mezkur hoca efendi ile hazırladıkları uzun bir haberi verdiler.  Haberde neler yoktu ki, Hoca efendi hak arama mücadelesini bir cihat gibi anlamlandırıyor, hak aramak için eyleme katıldığını ifade ediyordu. yaptıklarınıda marifetmiş gibi gururla anlatıyordu. Sonra bir kurban pazarına gidiliyor, hocaefendi bu yıl kurban kesmeyi düşündüğünü ancak maddi durumun buna elvermediğini üzüntüyle söylüyor, bir kurban çadırına “Beş yılda bir takım elbise anca alabiliyorum, bunu kirletmeyeyim” diyerek girmeyi reddediyordu. Şahsen hocaefendiyi tanımıyorum ama içimden şu geçti, “ muhtemeldir ki bu zatın en az bir ev ve arabası veya en azından bir tanesi vardır”…

Sonra bir imam olarak mesleğimi sorguladım… Yaptığım bir iş mi, Görev mi? Bu iki si farklı şeylerdi… Neden bu işi, yada vazifeyi yapıyordum… Önceden bir zorunluluk olarak başladığım imamlık acaba bu gün benim için ne anlam ifade ediyordu.. Hz. Peygamber (SAV) üç imtihan hususunda bizleri uyarıyor; “Para, makâm, karşı cins”. Hepsi çetin imtihanlar, ancak belki bizim meslektekiler için en önemlisi para imtihanı ki nicelerinin kaybettiğini gördüm. Hizmet içi eğitim kursunda bir hocanın dediği şu söz hala kulaklarımda yankılanıyor “Rızık endişeniz olmasın, mesleğinizi dürüst yapın,  emekli olduğunuzda en az bir eviniz ve arabanız olacağını size garanti ederim”

Hz. Peygamber mesleği olduğunu her fırsatta ifade ettiğimiz makamın sahipleri mihrapları bırakıp “ biz grev hakkı istiyoruz, daha fazla para istiyoruz” diyerek yollara çıkması ne kadar da rencide edici!!! Ya da ne kadar ahlaki…

Şahsen diyanet personelinin bir sendikası olup olmamasını da hep ihtiyatla karşılamışımdır… 4 senenin sonunda formaliteden birine üye olmak dışında yaptığım bir şey de yok.. “İlahiyat okudun ne yapacaksın diyanette, ne zaman üniversiteye-başka kuruma geçeceksin” diyenlere inatla “Eleştirdiğim şeyleri yapmamak,  elimden geldiğince düzeltmeye çalışmak için burada kalacağım” derken bunun ne kadar zor olduğunu sanırım yeni yeni anlamaya başlıyorum.

Bir imam devlet memuru mantığı ile hareket edemez, etmemeli… Bu iş gönül işi, para kazanacak olanlar daha çok kazanacakları işi mutlaka bulacaktır… “ey dostlar bırakın paranın peşinden koşmayı,  o vakit para sizin peşinizden koşacaktır…” diyesim geliyor içimden.

Bir imam namazı bırakıp grev gidebilir mi? Bunu cemaate nasıl açıklar… Cemaati geçtim bir sonraki kez rabbin huzuruna durduğunda ne düşünür “Ya rab,  bunca yıl buradaydım rızık endişesinden kurtulamadım, hep dua ettin sana da bir çare olmadı, sen dur hele ben derdimi bir de hükümete dökeyim dedim” mi der acep…

Kurban bayramı evvelinde Namazı greve kurban eden meslektaşımı görünce Hz. Peygamberin şu hadisi geçti zihnimden “Her kim derdini, sıkıntısını Allah’a açarsa umulur ki Allah onun dert ve sıkıntısını hemen veya bir müddet sonra giderir. Ancak kim de Allah dururken sıkıntısını insanlara açarsa onun sıkıntısı hiçbir zaman gitmez, bâkî kalır.”

Rabbim sıkıntımızı da,  yüreğimizi de bizden daha iyi bilensin sen…

ÇOCUKLARIN CAMİYE ISINDIRILMASINDA DİN GÖREVLİLERİNİN ROLÜ

Çocuklarda din ve ahlak eğitimi her ebeveynin öncelikli görevlerinden biridir. Çocuğun yaşına ve algısına uygun olarak verilen bir din ve ahlak eğitimi, onun manevî gelişimine önemli katkılar sağlayacaktır. Bu konuda Hz. Peygamber (s.a.v.) çocukları en güzel şekilde terbiye etmemiz gerektiğini[1] ve çocuklara bırakılacak en güzel mirasın güzel terbiye olduğunu[2] ifade etmektedir.

Çocuklarda dinî duygu ve düşüncenin gelişimi erken yaşlardan itibaren başlamakta,  gençlik döneminde giderek olgunlaşmaktadır. Din algısının oluşumunda, din ile özdeşleştirilen camiler, önemli bir konuma sahiptir. Daha hayatın başında dine ilgi ile bakan çocuğun cami ortamında karşılaştığı genel hava, ondaki din algısının olumlu yönde gelişmesini sağlayabildiği gibi, hayal kırıklığına uğramasına, dine soğuk bakmasına ve hatta ileriki yaşlarda dinden tamamen uzaklaşmasına bile neden olabilmektedir.

Camide din görevlisinin davranışları, cemaatin tavrı, muhatap alınma, selamlaşma, güzel bir söz vb. davranışlar çocuk üzerinde derin etkiler bırakır. Bir birey olarak camiye gelen her çocuk, en az büyükler kadar saygıyı hak etmektedir. Bundan dolayı öncelikle din görevlisi ve cemaat, cami ortamının çocuklar için cezbedici olmasına gayret etmelidirler. Din görevlisi camiye gelen çocuklara güler yüz ve müsamaha göstermeli, onları rencide edecek tavır ve davranışlardan kaçındığı gibi cemaatten buna meyledenlerin de önüne geçmelidir. Kur’ân-ı Kerîm’de “Allah’tan bir rahmet ile onlara yumuşak davrandın! Şayet sen kaba, katı yürekli olsaydın, hiç şüphesiz, etrafından dağılıp giderlerdi.”[3] şeklinde ifadesini bulduğu üzere,  camiye gelen yavrularımızın dağılıp gitmemeleri için onlara karşı en güzel üslup ile hareket edilmelidir.

Bugün gerek din görevlisine gerekse cami cemaatine camide çocuklara nasıl davranılması hususunda örnek –her konuda olduğu gibi- Hz. Peygamber (s.a.v.) olmalıdır. Zira Muaviye b. Hakem “Ben Allah’ın Resûl’ünden daha güzel eğitim veren bir öğretmen görmedim. Beni ne azarladı, ne dövdü ne de bana hakaret etti”[4] diyor.

Hz. Peygamber (s.a.v.) döneminde çocukların da mescitlere, bayram ve cuma namazlarına iştirak ettiğine dair pek çok rivayet bulunmaktadır.[5] Abdullah b. Şeddâd’ın bizlere naklettiğine göre bir gün Hz. Peygamber (s.a.v.) torunları ile mescide gelerek, onlar yanında olduğu halde vakit namazlarından birini kıldırmaya başlar. Namaz esnasında secdelerden biri çok uzayınca ashab, namaz sonrasında secdeyi vahiy geldiğinden veya bir hadise olduğundan dolayı mı uzattığını sorduğunda Hz. Peygamber (s.a.v.); “Hayır, bunlardan hiç biri olmadı. Fakat oğlum sırtıma bindi. Ben, acele edip hevesi geçmeden (sırtımdan ininceye kadar) sırtımdan indirmek istemedim.” şeklinde cevap verir.[6] Oysa camide çocuk görmeye pek alışık olmayan cemaatimizden zaman zaman aksi durumlar sâdır olabilmektedir. Pedagog Ali Çankırılı’nın bir anısı bunu en güzel şekilde özetliyor. Sayın Çankırılı, namaz kıldığı esnada çocuğunun gelip boynuna sarıldığını gören yaşlı bir aile dostu, çocuğu azarlarcasına babasının boynundan alıp, ona da “Kalk namazını tekrar kıl, böyle namaz olmaz” diye karşılık verir.  Ali Çankırılı, yaşlı amcaya, Hz. Peygamber’in de aynı şekilde torunları omzunda iken namaz kıldırdığını söylediğinde verdiği tepki “Nereden uyduruyorsun, olmaz öyle şey, Peygamber öyle şey yapmaz! şeklinde daha da sert olur.[7]

Hz. Peygamber bir Cuma günü binlerce mü’minin karşısına çıkıp hutbe okurken, çok sevdiği ve daha yaşları küçük olan iki torunu Hasan ve Hüseyin mescide gelirler. Hz. Peygamber’in yanına gelmeye çalışan torunlarından biri düşer. Hemen Hz. Peygamber hutbesine ara verip torununu kaldırmak için onların bulunduğu tarafa doğru yönelir. Sahabîler, yere düşen çocukları kucaklayıp Hz. Peygamber’e verirler. İki torununu da kucağına alan Allah’ın elçisi, tekrar minbere çıkar ve hutbesine kaldığı yerden devam eder. Hutbenin sonuna kadar da onları kucağından indirmez. [8] Bu davranış sahabîler için ve bizler için örnektir.

Din görevlilerimiz öncelikle kendi çocuklarını da yanlarına alarak, çocukların camiye iştirakine ön ayak olmalı, cemaati de çocuklarını camiye getirmeye teşvik etmelidirler. Camilerin çocuk sesleri ile şenlenmesine vesile olmalı, hatta bunun için seferber olmalıdırlar. Çocuklar minare gölgesinde koşarak, kubbe altında oynayarak o manevi havayı teneffüs etmelidir. Ya çocuk camide gülerse? Varsın gülsün! Ya koşarsa? Varsın koşsun! Ya uykusu gelip uyursa? Varsın uyusun! Çocuğun camide koşması, ağlaması, gülmesi günah mı?

Çocuğun namazında büyükler gibi ciddiyet aranmaz. Çocuk anlamını bilmediği için namazı da bir oyun gibi algılar. Büyükler namaz kılarlarken gelip önlerine yatması, kılarlarken sırtlarına çıkması, türlü şaklabanlıklar yaparak dikkat çekmek istemesi normal karşılanmalıdır. Bazen büyükleri taklit ederek gelip onlarla namaza durabilir, ama canları sıkılınca namazı bırakıp gidebilirler. Namazlarda birbirlerini çekiştirebilir, gülebilir, yüksek sesle konuşabilirler. Bu davranışlar, çocukların namazın mânâ ve ehemmiyetini kavrama durumunda olmadıklarından dolayıdır. Onların çocuk oldukları unutulmadan belli bir dereceye kadar koşup oynamalarına bile izin verilmelidir. Onlar şunu yapma, bunu yapma, dur koşma, ses etme… şeklinde yasaklara değil sevgiye, değere layıktırlar. Cami adabı anlatılacaksa en güzel şekilde incitmeden, tatlı dil güler yüz ile anlatılmalıdır.

Camide çocuklara yasaklar değil, sevgi ve hoşgörü anlatılmalı, güleryüz ve müsamahayla yaklaşılmalıdır. Bu konuda din görevlisine önemli görevler düşmektedir. Zira din görevlisi, özellikle çocuklarda din ile eşdeğer kabul edilmektedir. Onlar için imam ya da müezzin dini temsil eder, hatta dinin müşahhaslaştırılmış halidir. Çocuk onların tepki ve davranışlarını dine hamleder. Çocuğun dünyasında hoşgörü sahibi bir din görevlisi hoşgörülü bir din demektir. Yasaklayıcı, azarlayıcı, soğuk bir din görevlisi de aynı şekilde çocukta sevgiden uzak, kendisini kucaklamayan bir dini tahayyül etmesine neden olabilir.

Camilerimizde din görevlilerinin çocuklarla en fazla hemhal oldukları zaman yaz kurslarıdır. Özellikle bu dönem dinî duygularının oluşmasında en önemli yapı taşlarından birini teşkil etmektedir. Cami ve din görevlisi hakkında gerek toplumda bahsedilen olumsuz örneklerden kaynaklanan gerekse sinema, televizyon, gazete gibi görsel ve yazılı yayınlarda yansıtılan ve gerçeklerle örtüşmeyen din adamı ve cami örnekliği çocukların camiye ve din görevlilerine karşı bir ön yargı oluşturmalarına neden olmaktadır. Yapılan bir araştırma, yaz kursları için camiye gelen çocukların taşıdıkları bu ön yargılarını, yaz kurslarına başladıktan sonra terk ettiklerini ortaya koymaktadır. Özellikle cami görevlilerinin güleryüz ve müsamahasının bunda etkili olduğu ifade edilmektedir.[9] Din görevlisinin çocuklara gösterdiği ilgi, teşvik, güleryüz ve destek onların dinî mekanlara gelme ve dinî düşünce hakkındaki olumlu düşüncelerini anne-babadan daha çok etkilediği gözlemlenmektedir.[10]

Çocukların din ile ilgili ilk bilgi ve tecrübelerinin kaynağında camiler bulunmaktadır. Bugün ülkemizdeki pek çok vatandaşımızın dinî bilgisi çocukluk çağlarında camilerde aldıkları eğitimle sınırlıdır. Bu dönemdeki din algısı da ileriki dönemler için önemli bir yer işgal etmektedir. Ayrıca yapılan araştırmalarda ibadet eğitimi ve öğretimi için en verimli kurumun yaz kuran kursları olduğu görülmektedir.[11]

Camilerde önemli olan öğretimden ziyade uygulamalı bir eğitimle dinî ve ahlakî duyguların kazandırılması olmalıdır. Öncelikle camiyi, hocayı sevmenin dinî sevmekle eşdeğer olduğunu bilmemiz gerekir. Camiyi ve hocasını seven çocuk dinini de sevecektir. Şunu unutmamak gerekir ki yaşıtları yazlığa, denize giderken onlar dokuz aylık yorucu bir ders maratonunun ardından camilere gelmektedirler. Bugün gezi programları, sosyal etkinlikleri fazla, görsel materyalleri ve teknolojik imkanları çokça kullanan, eğlendirirken öğreten, hoşgörülü ve güleryüzlü görevlilerin olduğu camilerin daha çok tercih edilmesi, çocukların nasıl bir cami ve din görevlisi arzu ettiklerini ortaya koymaktadır.  Yaz kursları için yapılan bir araştırmada kursların hoca merkezli olduğu görülmekte, eğer hoca iyiyse kurs da iyi olarak kabul görmektedir. Camilere iştirakte ve devamda en önemli neden olarak hocalar gösterilmektedir. [12]

Küçük bir öğrencinin “Hocam en güzel kurs bizimki” cümlesine karşılık “Neden?” sorusuna “Çünkü siz bizi hiç dövmüyorsunuz, kızmıyorsunuz, hatta biz çalışmasak bile hep gülerek cevap veriyorsunuz” cevabı, çocukların cami ve din görevlisi hakkındaki algılarını en güzel şekilde özetlemektedir.

Unutmayalım ki, bir söz, bir davranış, bir gülümseme belki de bir kişinin tüm hayatını değiştirebilir. Bir gün genç sayılabilecek bir kişi, her halinden sıkıldığı belli olan bir tavırla yanıma yaklaşarak, “Hocam siz isteyene Kuran öğretiyormuşsunuz” dedi. “Evet vaktiniz olduğu her zaman yardımcı olmaya çalışırım” diye karşılık verdim.  “Ben Kuran öğrenmek istiyorum. Ama hocam, ben zor öğreniyorum. Çok zorlanıyorum, yapabilir miyim?” şeklindeki tereddüdüne, acelemiz olmadığını yavaş yavaş öğrenebileceğimizi söyledim. İlerleyen zamanlarda başından geçen, ilk karşılaşmamızdaki çekingenliğini de tefsir eden ve hayatında önemli bir dönüm noktası olan bir olayı benimle paylaştı. Bu genç ilkokul sıralarında gittiği bir kursta çok sert bir hocasının olduğunu ve herkesin Kuran’a geçtiğini sadece üç arkadaşı ile Kuran’a geçemediklerini, bundan dolayı da kurs hocası tarafından feci şekilde dövüldüğünü ifade etti. Bu olaydan sonra kurstan ayrıldığını, o günden sonra bir daha kursa gitmek şöyle dursun, yirmi yıl camiye bile uğramadığını anlattı. Bir vesile ile tekrar namaz kılmaya başladığını ve Kuran öğrenmek istediğini söylerken kaybedilmiş yirmi yılın hesabı gözlerimin önünden geçiyordu.

Çocukları camiye kazandırmak adına başta anne babalar olmak üzere, din görevlileri ve cemaat olarak herkese büyük görevler düşüyor. Ancak mesuliyetin en büyüğü din görevlileri olarak bizlere kalıyor. Mümkünse namazlardan sonra çocukları onura edici söz ve davranışlarda bulunulmalı, başı okşanmalı, tatlı söz söylenmeli, tebrik edilmeli, hatta imkanlar dahilinde küçük hediyeler verilmelidir. Zira her yıl başta yaz kuran kursları olmak üzere, bayram, teravih ve çeşitli vesilelerle yüz binlerce çocuk Allah’ın evini ziyarete geliyor. Onları Allah adına ağırlamak da biz din görevlilerine nasip oluyor. Allah’ın misafirlerine en güzel mihmandarlığı yapmanın da boynumuzun borcu olduğu kanaatindeyim.

[2] Tirmizî, “Birr”, 33.

[3] Âl-i İmrân 3/159.

[4] Ahmed b. Hanbel, V, 447-448.

[5] Buhârî, “Iydeyn”, 16.

[6] Nesâî, “İftitâh”, 82.

[7] Ali Çankırılı, Çocuğun Manevi Eğitimi, İstanbul, 2006, s. 15.

[8] Buhârî, “Fiten”, 20.

[9] İrfan Başkurt, Din Eğitimi Açısından Kuran Öğretimi ve Yaz Kursları, s. 172.

[10] Ramazan Buyrukçu, Kuran Kurslarında Din Eğitim ve Öğretiminin Verimliliği Üzerine Bir Araştırma, Isparta, 2001, s. 74.

[11] İsmail Sağlam, Çocuk ve İbadet, İstanbul, 2003, s. 92.

[12] İrfan Başkurt, Din Eğitimi Açısından Kuran Öğretimi ve Yaz Kursları, s. 237.

1- CAHİLİYE

a) Cahiliye Kelimesi:[1]

Cahiliye “chl” kökünden türemiş bir kelimedir. Lisanul Arab’a göre kısaca “bilgisizlik” anlamına gelir.

Ragıp el-İsfahani e- Müfredat’ında üç değişik ve geçerli anlamının olduğunu aktarır. Bunlar:

-        Nefsin bilgiden yoksun olması,

-        Herhangi bir konuda doğru olanın tersine inanma,

-        Herhangi bir konuda yapılması gerekenin tersini yapma.

Cücani Tarifat’ında bu kelimenin terim anlamını şöyle açıklar: “İslamdan önceki devir. Bu devir, İslamın yasak ettiği, putperestlik, kan davası, haydutluk, yağmacılık, fuhuş, kız çocuklarının diri diri gömülmesi gibi kötülükler devri.”[2]

Cahiliye dönemi denilince kişinin aklına şunlar gelir. Bedeviliğin hakim olduğu, çevredeki diğer toplumlara nazaran medeniyetin geri olduğu, bilgisizlik ve gaflet içerisinde kalmış, yazılı tarihleri olmayan, göçebe, azgınlıklarını önleyici hiçbir yazılı bir kanuna sahip olmayan ve putlara tapan insanların oluşturduğu İslam öncesi çağa verilen isimdir.

b) Kur’anda Cahiliye:

Kur’an’da cahiliye dönemini anlatan dört ayet yer almaktadır. Bu ayetlerin hepsi de Medine’de inmiştir. Mekke’de Cahiliye hakkında hiçbir ayetin inmemesinin nedeni daha o dönemde Cahiliye huylarından vazgeçmemiş olmalarıdır.

ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا يَغْشَى طَائِفَةً مِنْكُمْ وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنَا مِنْ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كَانَ لَنَا مِنْ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنَا هَاهُنَا قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمْ الْقَتْلُ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ[3]

“Kederden sonra, bir takımınızı kendinden geçirecek şekilde size huzur ve emniyet indirdi; oysa bir takımınız da kendi dertlerine düşmüşlerdi. Haksız yere Allah hakkında, cahiliyye devrinde olduğu gibi inanıyorlar. «Bu işte bizim bir fikrimiz var mı?» diyorlardı; De ki: «Buyruğun hepsi Allah’ındır». Sana açmadıklarını içlerinde gizliyorlar. «Bu işte bizim fikrimiz alınsaydı, burada öldürülmezdik» diyorlar. De ki: «Evlerinizde olsaydınız, haklarında ölüm yazılı olan kimseler, yine de devrilecekleri yere varırlardı». Bu, Allah’ın içinde olanı denemesi, kalplerinizde olanı arıtması içindir. Allah gönüllerde olanı bilir.”

أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنْ اللَّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُون[4]َ

“Cahiliyye devri hükmünü mu istiyorlar? Yakınen bilen bir millet için Allah’tan daha iyi hüküm veren kim vardır?”

وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى وَأَقِمْنَ الصَّلَاةَ وَآتِينَ الزَّكَاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمْ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرً[5]ا

“Evlerinizde oturun; eski Cahiliyye’de olduğu gibi açılıp saçılmayın; namazı kılın; zekatı verin; Allah’a ve peygamberine itaat edin. Ey peygamberin ev halkı! Şüphesiz Allah sizden kusuru giderip sizi tertemiz yapmak ister.”

اِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ فَاَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَاَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوٰى وَكَانُوا اَحَقَّ بِهَا وَاَهْلَهَا وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمً[6]ا

“İnkar edenler, gönüllerindeki cahiliyye çağının asabiyet ateşini ateşlendirdiklerinde, Allah, peygamberine ve inananlara huzur indirdi; onların takva sözünü tutmalarını sağladı. Onlar, bu söze layık ve ehil kimselerdi. Allah her şeyi bilmektedir.”

Bu dört ayette dört farklı ibare kullanılmaktadır. Bu ifadeler şunladır; ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ, حُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ, تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ ve حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ ifadeleridir. Bu tabirlerin hepsi de cahiliye adetlerini yermek için kullanılmıştır.

2- CAHİLİYE DÖNEMİNDE TANRI ANLAYIŞI

Cahiliye döneminde insanlar birden çok tanrı olması gerektiğine inanıyorlardı. Onlar bütün bu karmaşık işleri evrenin yaratılmasını ve yönetilmesini bir kişinin yapamayacağı anlayışı içerisindeydiler. Bunun için bir çok putperest toplum gibi birden çok tanrı icat ederek Tanrı olgusunu zihinde basit işleyişte daha karmaşık bir yapıya dönüştürmeye çalışıyorlardı. Zira bir tek tanrı olması insanların davranışlarını kısıtlar. Her zaman o bizi görüyor anlayışına sebep olur. Bu onların fiziksel bir tanrı icat etme zorunluluğuna itmiştir.

Cahiliye döneminde ilk putun Mekke’ye getirilişinin şöyle olduğu rivayet edilir. Mekke ileri gelenlerinde Amr b. Luhay bir deri hastalığına tutulur ve iyileşmesi için Belka denilen bir yere şifalı sulardan sıhhat bulmaya gider. Orada kaldığı süre içerisinde insanların yakuttan yapılmış bir heykele tapl-tıklarını görür. Bunun ne olduğunu sorduğunda onlar bu heykelin kendilerine yağmur yağdırdığını söylerler. Bu Amr’ın çok hoşuna gider ve bundan Mekke’de çok para kazanabileceğini düşünür ve bir tane bu puttan satın alır. Bu putun adı Hübeldir. Mekkeliler önceleri buna pek inanmasalar da zamanla bu heykele tapınmaya başlarlar. Artık Mekkelilerin bir putu vardır. Bundan sonra hem Mekkede hem de çevre bölgelerde her iş için bir put icat edilir.

Kurana göre Cahiliye Arapları aslında tek yaratıcı olarak Allah’ı görürler[7] Ancak diğer bütün putların tamamı onlar için birer şefaatçidir.[8] Aynı zamanda bundan vazgeçememelerinin nedeni olarak da babalarını bu yolda bulmalarını da bahane ederler.[9]

Mekke ve çevresinde bulunan bazı putlar şunlardır: Lât, uzza, Menat, Zülhalasa, Fels, Riam, Ruda, Nesr, İsaf, Naile, Ved, Suva, Yauk. Son üçünün Hz. Nuh’un kavminden mümin kimseler olduğu rivayet edilir.

İslamdan önce Arab yarımadasında haniflik de vardı. İnsanların çoğu bu inancı bilir ve bu inanışa sahip olan insanları sever ve sayarlardı. Peygamberler ve geçmişle ilgili bazı meseleleri onlara danışırlardı. Bunun bir örneğini bir ilk vahiy geldiğinde Hatice’nin mesleyi Varaka b. Nevfel adlı hanife sormayı uygun görmeleridir.

Bilinen bazı hanifler şunlardır. Varaka b. Nevfel, Osman b. Huveyris, Ubeydullah b. Cahş, Zeyd b. Amr, Kuss b. Saide, Ümeyye b. Ebissalt.

3- CAHİLİYE DÖNEMİNDE DOĞAÜSTÜ ÇABALAR

İslam öncesi dönemde en yaygın davranış biçimleri büyü, falcılık ve kahinliktir. Bunların hepsi de doğaüstü varlıklarla ilişki içerine girme çabasıyla ilgilidir.

a) Falcılık:

Cahiliye döneminde fal çok yaygındı. Bu faaliyetlerden en yaygını Ezlam adı verdikleri faaliyettir. Ezlam “zlm” kökünden türemiş bir kelimedir. Kesmek , inceltmek ve düzeltmek gibi anlamlara gelir. Ezlam ise ucunda demir parçası olmayan oka verilen isimdir.

Cahiliye Araplarının yolculuğa çıkma, çocuk sahibi olma, evlenme, ticaret yapma, su kuyusu açma, kumar oynama gibi riskli işlere başlamadan önce başvurdukları bir fal türüdür.

Bu falda, okların ucunda yap, yapma gibi ifadeler yer alır. Rastgele bir çekim yaparlar ve çıkan sonuca göre hareket ederler.

Tarihçiler iki tür ezlamdan söz ederler.

Fal Okları: Bu da iki türdür. Üçlü ve yedili.

Kumar Okları: On oktan oluşur. Üçü boştur. Diğerlerinde hisseler yazılıdır. Herkes çekim yapar ve hissesine düşene razı olur. Buna “meysir” de denir.

Kuranda iki yerde ezlam kelimesi geçer:

وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلَامِ ذَلِكُمْ فِسْق[10]ٌ

“…fal oklarıyla kısmet aramanız size haram kılındı; bunlar fasıklıktır…”

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُون[11]َ

“Ey İnananlar! İçki, kumar, putlar ve fal okları şüphesiz şeytan işi pisliklerdir, bunlardan kaçının ki saadete eresiniz.”

Fal gelecek hakkında yani gayb için bilgi edinme çabası olarak da görülebilir. İslam önce si Araplarda bu faaliyetin çok yaygın olduğunu daha önce söylemiştik. Çok yaygın olmasından ötürü fal için birçok kelimeler de vazedilmiştir. Bu tabirlerin en yaygınları şunlardır:

-        Tefe’ul: Gelecek hakkında iyimser sonuçlar elde etmek için başvurulan bir yöntemdir.

-        Teşe’um: Gelecek hakkında kötümser sonuçlar elde etmek için başvurulan yöntemdir.

-        Tıyare: Herhangi bir şeyde uğursuzluk var mı diye araştırma yapmadır.

Bu çalışmaların hepsi de gayb hakkına bilgi edinme amacı gütmektedir. Bu Araplarda çok ilgi duyulan bir meseledir. Çünkü onlar tamamen günlük yaşamayı adet edinmiştir.

Cahiliye çağında bir çok fal yöntemi ortaya çıkmıştır. Bunlardan bazıları şunlardır:

-        Hattu’r Reml: Toprak üzerine bir takım çizgiler çizerek bakılan fal türüdür.

-        Zecr, Tıyare, Iyafe: Hayvan ve insanların hareketlerine bakılarak bakılır.

-        Irafe: Su dolu bir kaba bakılarak yapılır. Bu işi yapanlara Arrâf  denir.

-        İhtilac: İnsan vücudundaki kasların seğirmelerine bakılarak yapılan bir faldır.

-        Tark: Çakıl taşları, bakla, nohut, fasulye gibi şeylerle bakılan fala denir.

-        Firaset: İnsanların fizyolojik özelliklerine bakılarak yapılan faldır.

Kurana göre gayb hakkında hiçbir kimse bilgi edinemez. Peygamberler dahi gaybı bilemezler. Bu bilgi sadece Allaha mahsustur. Kuranda gayb çok yerde geçmektedir. Ancak biz bir iki örnek vermekle yetineceğiz.

وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ إِنَّ اللَّهَ

عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِير[12]

“Göklerin ve yerin gaybı Allah’a aittir, kıyamet saatinin kopuşu bir göz kırpması kadar veya daha çabuk bir zaman içinde olur. Şüphesiz Allah her şeye Kadir’dir.”

عَالِمُ الْغَيْبِ فَلَا يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَد[13]

” Görülmeyeni bilen Allah, görülmeyene kimseyi muttalı kılmaz.”

4- SONUÇ

Kısaca sonuç için şunları söyleyebiliriz. İslam öncesi dönem kuralların pek olmadığı, güçlülerin hayatı her yönüyle idare ettikleri, günlük yaşmayı adet edinmiş insanlardan oluşur. İslam bu dönemin üstüne geldiğinde Mekke döneminde sadece Tevhid anlayışını tekrar ihdas etmeye çalışmıştır. Tekrar diyorum çünkü Cahiliyede Allah anlayışı yok değildi. Sadece bozulmuş bir tanrı anlayışı vardı. İslam bu anlayışı tekrar düzenledi.

İslamın bazı konularda ise metodu farklı olmuştur. Fal, büyü, ezlam gibi Cahiliye döneminin ritüelleri tamamen kaldırılmıştır.

Günlük hayattaki uygulamaların da bazıları aynen kabul edilmiş ve uygulanmasında herhangi bir beis görülmemiştir.

Buna göre İslam Cahiliye dönemine karşı üç tür yaklaşım sergilemiştir. Birincisi; o dönemle ilgili bazı şeyleri tamamen kaldırmaktır ki buna örnek olarak fal ve kadınlara karşı yapılan aşırı haksızlıklar gösterilebilir. İkincisi; Cahiliye adetlerini kısmen değiştirerek kabul etmesidir. Buna da tevhit anlayışı örneklik teşkil eder. Üçüncü ve yaklaşımda da Cahiliye ile ilgili bazı konularda hiç değişikliğe gitmemesidir. Buna örnek evlenme merasimleri gösterilebilir.

Bütün bunlardan anlıyoruz ki İslam sanıldığının ve iddia edildiğinin aksine Cahiliye dönemini tamamen silip atmamıştır. Zaten buna gerek de yoktur. Eğer böyle bir anlayışa girmiş olsaydı sosyal yaşamda bir çok güçlüklerle karşılaşılabilir ve İslamın benimsenmesinde yavaş kalınabilirdi.

Not: Yazıyı hazırlayan Y. Lisans dönemimden bir arkadaş ama kimden aldığımı hatırlamadığım için ismini veremiyorum.. Dönem arkadaşlarımdan kim hazırlamışsa kendisine teşekkür ediyor, Hakkını helal etmesini istirham ediyorum… Şayet ben tesbit etemden yazan arkadaş kimse yazının kendia ait olduğunu ifade ederse ismini ekleyeceğimi ifade ederim…

[1]DİA; “Cahiliye”, VII, s. 17.

[2] Cürcani S. Şerif; Ta’rifat, çev: Arif Erkan, Bahar Yay., İstanbul, 1997, s. 82.

[3] Âl-i İmrân; 154.

[4] Maide; 50.

[5] Ahzab; 33.

[6] Feth; 26.

[7] Ankebut; 61.

[8] Zümer ;3.

[9] Araf; 28.

[10] Maide; 3.

[11] Maide; 90.

[12] Nahl; 77.

[13] Cin; 26.