EHLİ SÜNNE’TE GÖRE “EFÂL-İ İBÂD”

 

 

 

EHLİ SÜNNE’TE GÖRE “EFÂL-İ İBÂD”  

İki kelimeni bir arda kullanılması ile oluşan bir terkip;  “Efal” “iş, davranış eylem” anlamlarını içeren fiil kökünden türeyen fi’l kelimesinden cemi bir kelimedir. “İbâd” ise “kul, köle” anlamına gelen abd kökünden cemi bir kelimedir. “Efali ibad”ın bir kelam problemi olarak ortaya çıkışı hicri birinci asra kadar uzanır. Hatta ahiret hayatında herkesin varacağı yerin Allah tarafından bilindiği ilkesinden hareketler ashabın Hz. Peygambere bu dünyada iyi veya kötü amel işleyenlerin buna nasıl bir etkisi olduğu soruları bunun daha da eskiye götürülmesine zemin hazırlar. “Efali ibad” kader ve irade kudret gibi kelami konularla yakından alakalı bir kavramdır.[1]

Cebr ve ihtiyar meselesi hakkında kelamcılar filozoflar ve mutasavvıflar bir birlerine tamamen zıt fikirler ortaya koymuşlardır. Bu konuda aşağı yukarı üç farlı görüş ortaya çıkmış, cebr, kaderiye ve özellikle ehli sünnet kelamcıları da bu iki görüşün ortasında bir yerde uzlaşmacı bir görünüm çizmişlerdir.[2]

Ehli sünnet Mu’tezile’nin aksine kulların bütün fiillerinin Allah tarafından yaratıldığı görüşündedir. Allah hayır ve şer kulların bütün fiillerini yaratır. Onlara göre kul bütün fiilleri ile Allahın yaratığıdır. Görüşlerine delil olmak üzere ehli sünnet “kul kendi fiillerinin yaratıcısıdır” dendiğinde bunun iki yaratıcısının kabule gideceğini ileri sürer. Kim bunu iddia ederse yaratıcılıkta Allah’a ortak koşar demiştir. Dolayısı ile yaratıcılıkta Allah’a ortak koşmak küfrü gerektirir. Onlar delil olarak “her şeyi yaratıp onu mukadderatım tayin etti”[3], “Allah her şeyi yaratandır” gibi ayetleri delil olarak gösterirler. Bununla beraber ehli sünnet insan için fiilden en önce ne sonra olman, fiiller birlikte bulunan Allah’ın insan için yarattığı istitaatı kabul eder.  Bu şu demektir: insan bir fiili ancak vaktinde ve Allahın ona güç kuvvet ve tevfik vermesi ile yapabilir. Şu halde insan onlara göre, güçlüdür, hürdür, insana cehd, kasd, niyyet ve iktibasını masiyette kullanırsa Allah o kimse için hızlanı yaratır. Bu hızlan insanın inayet kastından dolayıdır.[4]

Bu takdirde insan kendi fiiline göre cezayı hak eder. Diğer taraftan Allah insanı taate niyetli, bu yolda gayret sahibi bulursa bu durumda onun için yardım ve tevfikini bu insanın fiili ile birlikte yaratır. Böylece kişi bu fiili ile sevabı hak eder. –ehli sünnet yüce Allah’ın insanları günah işlemeye mecbur ettiğini sonra onlara azap edeceğini söylememiştir. Nitekim halis cebriye taraftarları, iş böyle olmuş olsaydı, Allah’tan zulüm ve haksızlık sadır olmuş olurdu demişlerdir. Oysa Allah zulüm ve haksızlıktan münezzehtir.[5]

Görülüyor ki ehli sünnet ve’l-cemaatin adalet mevzuundaki görüşü mutezileninkinden farklıdır. Ehli sünnet nezdinde adalet Allah’ın fiillerinde adil olduğu şeklide anlaşılmıştır. Yani o mülkünde tasarruf yetkisine sahiptir. Dilediğin yapar. İstediği şekilde hüküm verir. Onlara göre adalet her şeyi yerli yerine koymaktır. Buda irade ve ilme göre mülkte tasarrufta bulunmaktır. Zulüm adaletin zıddıdır. Onun hakkında hükümde adaletsizlik tasarrufta zulüm düşünülemez.[6] Mu’tezile mezhebine gelince onlara göre adalet aklın gerektirdiği şekilde hikmet olarak yapılandır. Bu ise fiilin doğru ve yarar olarak ortaya çıkmasıdır.[7]

Fiillerdeki cebir ve ihtiyar konusunda genelde ehli sünnet özelde Eş’arî mezhebi cebriye ve Mu’tezile arasında bir yol takip ederken eşeri biraz daha cebriyeye yakındır. Bundan dolayı cebri mutavassıt olarak da adlandırılır. Maturidî ise daha çok Mu’tezile’ye yakın bir yerde durur. Bağdadi ehli sünnetin bu görüşünü şu şekilde verir: yüce Allah hayır ve şer cisimlerin ve arazların yaratıcısıdır. O kulların kesblerinin haliki olup O’ndan başka yaratıcı düşünülemez. Bu Allah’ın kullarının yaptıklarından hiçbir şeyi yaratamadığını iddia eden kaderiye ile insanların kesblerine ne güçleri ne iktibasları vardır iddiasında bulunan cehmiyye kanaatine aykırıdır. İnsanın yaptıklarının yaratıcısı olduğunu iddiası şirki gerektiren bir durumdur. Çünkü onun davası kullarında Allah gibi ilim irade konuşma ve seslerdeki hareket sükûn şeklindeki arazları yarattıkları tarzındadır. Bu görüşün taraftarlarını Allah şöyle tarif eder. Yoksa Allah’ın yarattığı gibi yaratan ortaklar buldular da bu yaratma kendilerince birbirine benzer mi göründü. De ki Allah her şeyi yaratandır. O her şeye galip ve hakimdir. İnsanın kesbine gücü yoktur. O ne faildir ne de müktesibtir. Allah onun kesbinin yaratıcısıdır. Bu görüşler ehli sünnetin ortak görüşleri olarak ifade edilmiştir.[8]

Bundan şu sonuç çıkıyor ki ehli sünnete göre kulların fiillerinin yaratıcısı Allah’tır.  Bundan dolayı onlar insanın fiillerinin yaratıcısı olarak gören mutezileye muhalefet edeler. Aynı zamanda insanın kudretini de görmezden gelen cebriyeyi de tasvip etmezler. Eş’arî cebr ve ihtiyar hususunda orta bir yolu tercih etmiştir. Bundan dolayı kulların fiilleri Allah’ın yaratığıdır. Bu yaratık olu söz konusu fiillerin insanlara müktesep olduğundan dolayı değildir Allah hayır ve şer yararlı ve zararlı bütün fiilleri diler. Nitekim O kullar hakkında bildiğini dilemiş ve levhi mahfuzda yazması için emretmiştir. Bu onun değişmez hükmü ve takdiridir.[9]

Bununla birlikte kul fiillerine kadirdir. Çünkü insan titreme hareketi ile irade eve ihtiyara bağlı hareket arsında zorunlu bir fark bulur. El-Eş’ârî’ye göre bu fark seçime tabi hareketlere racidir. Bunlar da güç sahibinin ihtiyarına bağlı olarak hasıl olurlar. Bu sebepten el-Eş’ârî müktesep, hadis kudretin takdir edilmişidir. Bu hadis kudretle meydana gelmiştir demektedir. El-Eş’ârî hasis kudretin hadiselerde bir tesirinin olmadığı görüşünü benimsemiştir. Çünkü hudus bir tek süreçtir. Bu cevher ve araz göre değişmez. Hadis kudret, hudus meselesinde etkili olursa her muhdesin oluşunda tesirli olmalıdır. Bu yaratılmış kudret renkler, tatlar ve kokular için yeterli olduğu gibi cevher ve cisimlerin yaratılışında da yetkin olmalıdır. Bu göğün yeryüzü üzerinde duruşunun hadis kudretle olduğuna kadar vardırılabilir.[10]

Şehristani el-Eş’ârî’ye göre insandan fiili meydana geliş keyfiyetini şöyle açıklar: insan irade edip ciddiyetle kendini verip işe koyulduğunda Allah hadis kudretle birlikte, hadis kudretin hemen akabinde hasıl olan fiili yaratmakla sünnetini icra eder, bu fiil kesb adını alır. bu yoktan var etme meydana getirme yönünden Allah’ın yaratması kudreti altında yapılmış olma yönünden insanın kesbi olur. Bunu için el-Eş’ârî’nin görüşü kesb nazariyesi olarak tanınmıştır. Allah ona göre insanın fiillerinde olan her şeyi yaratan, başka bir deyişle insanın fiille yaratama ve yoktan var etme yönünden Allahın, hadis kudret sebebiyle kesb ve ihtiyar yönyle insanındır.[11]

El-Eş’ârî kulun bütün fiilleri Allah’ın yarattığını ve yoktan var ettiğini ve kulun da müktesibi olduğunu söyler. Kesb insanın kudreti mahallinde olan fiilden ibrettir. İrade konusunda el-Eş’ârî’inin nefsi şuur esasına dayandığı esastır. El-Eş’ârî insan fillerinde hürdür demekten çekiniyor. Bunu iki yaratıcının varlığı görüşüne gideceğini düşünüyordu. Bu haliklar insan ve Allah olacaktır. İnsanın fiillerinde de mecbur olduğunu söyleyemiyordu. Çünkü bu insanın fiil üzerinde kudret olarak hissettiği ile çelişki hakinde olacaktı. Böylece onun önünde ancak cebr ile ihtiyar arasıda orta yol kalıyordur. O meseleyi şuur esasına gör halletmiştir. Bu olay şudur ki; insana nefsinde bir yandan ihtiyari fiilleri irade ve kudretinin olduğunu hisseder, diğer yandan Allah’ın her şeyin yaratıcısı olduğuna iman eder.[12]

İmam Maturidi’ye göre her fiil olan yerde bir irade ve ihtiyarın bulunduğunu, ayrılmaz bir vasıf hüviyeti ile iradeye sahip olduğunu söylemek gerekir. O halde insanlarda da bir takım fiiller sadır olduğuna göre onlarında bir irade ve ihtiyarı söz konusudur. Her ne kadar kulun fiilini yaratan Allah ise de bu, kulun fiilin muhtelif alternatiflerinde birini seçmesi sonucu meydana gelmiştir. [13]

Maturidi iradeyi fiil ile birlikte mütalaa etmekte olduğundan fiillerin kişinin kendisinin serbest olduğu şuurunda bulunmasının hür iradesinin var olduğu sonucunda delil olarak kullanır. Aslında hür iradeyi sırf düşünce muhakeme ve müşahede ile ortaya konamayacağı da gerçektir. Çünkü Allah’ın alemi yaratmasından beri geçe zaman önemli rol oynamaktadır. Bu yaratılan âlemin bütün hadisleri, zaman ve mekan içinde cereyan etmektedir. Bunun bir parsçı olan insanın ve onun şuur hallerinin akan zaman içindeki durumunun tekrar geriye dönerek incelenmesinin imkânsızlığı ortadadır. Bu yüzdendir ki imam Maturidî insana iradesinin hürlüğünü insanın hür olduğu şuuruna bağlamıştır. Burada imam Maturidî daha çok psikolojik olarak açıklar.[14]

Allah insanları yaratırken onlara iyi ve kötüyü birbirinden ayırt etme gücü de vermiştir. Aklen iyi ile çirkini ayırt edebilecek sahip olarak yaratılan bu insanların yaratılmasındaki gaye de onları denemektir. İnsana hem kötüye hem de iyiye eşit oranlı meyyal olarak yaratılmıştır. Tabiat itibari ile insana görünüşte güzel olan fakat sonuç itibari ile çirkin olaylara direnç gösterme ve başlangıcı sıkıntılı olmakla beraber sonu olarak güzel olan şeylere de meyledebilme yetisi vermiştir. İnsana bu vasıflarla yaratılıp Allah tarafından denenmek üzere dünyaya gönderilmiştir. İmam Maturidî fiillerin gerçek mânâ da kullara nispet edilmesi gerektiğini savunur. Bunun iki delili vardır. A- emirler ve nehiyler, b- va’d ve va’idler. Bunların her ikisi nitekim Kur’ân-ı Kerim’de “dilediğini yapınız”[15], “hayrı işleyiniz”[16] şeklinde insana bazı fiilleri emretmektedir. “İşlediklerine karşılık olarak sedefteki inciler gibi ceylan gözlüler vardır”[17], “kim zerre ağırlığında amel ilerse bunun karşılığını görecektir”.[18] Bu benzeri ayetlerde  kula amel işleyen olarak nitelendirilmiştir. Bütün bu filer yaratılması yoktan var edilmesi hususunda Allah’a nispet edilirken, kesb edilmesi ve işlenmesi manasına kula nisbet edilir.[19]

Maturidî kula fiillerinin karşılığında bir yaptırım uygulanabilmesi için kulun bu fiillerde ihtiyar sahibi olması gerektiğini vurgular. Kul fiilleri yaparken öncelikle ihtiyar ve bir fiile meyli söz konusudur. Bundan sonra fiilin yapılması için kudret gerekir. Kulda fiilden önce var olan ve kişinin filer arasında ihtiyara ve meyle götüren kudrete “el-istita’atü’l-esbab ve’l-ahval” denir ki bu fiilde öncede vardır. Fiille beraber olan ve insana fiili yapabilme imkanı sağlayan kudreti Allah fiille beraber yaratır buna da “istita’atü’l-efal” denir.[20]

---

[1] M. Sait Yazıcıoğlu, “Fiil”, DİA, XIII, s. 60

[2] M. Sait Yazıcıoğlu, “Fiil”, DİA, XIII, s. 60; Kasım Turhan, Kelam ve Felsefe Açısından İnsanın Fiilleri, İstanbul 2003, 43-44

[3] Zümer 39/62

[4] M. Sait Yazıcıoğlu, “Fiil”, DİA, XIII, s. 61; Kasım Turhan, Kelam ve Felsefe Açısından İnsanın Fiilleri, İstanbul 2003, 86-87; İrfan Abdulhamit, İslam’da İtikadi Mezhepler ve Akaid Esasları, İstanbul 1994, s. 292

[5] Kasım Turhan, Kelam ve Felsefe Açısından İnsanın Fiilleri, s. 103-106

[6] M. Sait Yazıcıoğlu, “Fiil”, DİA, XIII, s. 61

[7] Kasım Turhan, Kelam ve Felsefe Açısından İnsanın Fiilleri, İstanbul 2003, 89-91

[8] Kasım Turhan, Kelam ve Felsefe Açısından İnsanın Fiilleri, s. 115-117

[9] M. Sait Yazıcıoğlu, “Fiil”, DİA, XIII, s. 62; Kasım Turhan, Kelam ve Felsefe Açısından İnsanın Fiilleri, s. 110-111

[10] İrfan Abdulhamit, İslam’da İtikadi Mezhepler ve Akaid Esasları, İstanbul 1994, s. 293-295

[11] M. Sait Yazıcıoğlu, “Fiil”, DİA, XIII, s. 63

[12] Kasım Turhan, Kelam ve Felsefe Açısından İnsanın Fiilleri, s. 117

[13] M. Saim Yeprem, İrade Hürriyeti ve İmam Maturidi, İstanbul 1997, s. 287 M. Sait Yazıcıoğlu, “Fiil”, DİA, XIII, s. 61

[14] M. Saim Yeprem, İrade Hürriyeti ve İmam Maturidi, İstanbul 1997, s. 288; Kasım Turhan, Kelam ve Felsefe Açısından İnsanın Fiilleri, s. 123-124

[15] Fussılet 41/40

[16] el-Hacc, 22/77

[17] el-Vakıa 56/24

[18] el-Zilzal 99/7

[19] M. Saim Yeprem, İrade Hürriyeti ve İmam Maturidi, İstanbul 1997, s. 293; M. Sait Yazıcıoğlu, “Fiil”, DİA, XIII, s. 63; Kasım Turhan, Kelam ve Felsefe Açısından İnsanın Fiilleri, s. 125-126

[20] M. Saim Yeprem, İrade Hürriyeti ve İmam Maturidi, İstanbul 1997, s. 302; M. Sait Yazıcıoğlu, “Fiil”, DİA, XIII, s. 62; Kasım Turhan, Kelam ve Felsefe Açısından İnsanın Fiilleri, s. 93; Kasım Turhan, Kelam ve Felsefe Açısından İnsanın Fiilleri, s. 127-128

CEBRİYYE, KADERİYYE VE MUTEZİLE’NİN KADER GÖRÜŞÜ

             Hazırlayan: Said Akdağ

Marmara İlahiyat master öğr.

          Kader veya kadr “gücü yetmek, bir şeyin hacmini ve şeklini belirlemek, bir nesneyi biçimlendirmek, bir şeyi başka bir şeyle mukayese etmek”  gibi manalara gelir. Terim olarak kader veya takdir Cenab-ı Hakkın bütün  nesne ve olaylarıyla kainatı ezelde planlamasından ibarettir.[1]  Dolayısıyla  Cenab-ı Hakkın evrende insanın iradesine bağlı olsun yada olmasın bütün herşeyi  bilip planlaması  kader başlığı altında incelenir. Yani ihtiyari fiiller gibi gayri ihtiyari fiillerde kaderin konusudur. Örneğin arının bal yapması,güneşin batması, ağacın meyve vermesi gibi insanın iradesi dışında gerçekleşen fiillerde kaderin konusudur. Ancak İslam Kelam düşüncesinde bir problem olarak görülmesinden dolayı bu başlık altında genel olarak ihtiyari fiiller incelenmiştir.

               Bu mesele Müslümanlarda akaid,felsefe ve tasavvuf  çevresinde büyük önemi olan bir meseledir ve bu konu hakkında kelamcıları üç gruba ayırmak mümkündür. Bunlardan ilki ihtiyar görüşüne meyil etmişlerdir.Bu grubu Kaderiyye ve Mutezile oluşturur. İkincisi cebre meyil etmişlerdir.Bu grubu ise Cebriyye oluşturur. Üçüncüsü ise orta yol tutarak fiillerde Allah’a ve insana eşit görevler verir.Bu görüşü savunanlar ise Ehl-i Sünnet ve’l-Cemaat’tır.

    

A) CEBRİYYE VE  KADERİYYE’NİN GÖRÜŞÜ

      İslam Kelam düşüncesinin başlangıcına gidildiğinde bu konu hakkında karşımıza birbirine zıt iki görüş ortaya çıkmaktadır. Bu görüşlerden ilki cebri görüştür.Bunlar fiilleri yüce Allah’a izafe ederler. Onlara göre insan fiillerinde mecburdur.Dolayısıyla insanın kudret ve iradesi yoktur.Bu görüşü Cebriyye savunmuştur. Kader konusundaki cebri görüşün ilk temsilcisi Cehm b. Safvan’dır (128/746). Cehme göre : Allah’tan başka hiçbir fail yoktur.Yalnız Allah faildir. İnsanlara fiiller mecaz olarak nisbet edilir. Bu tıpkı ağaç büyüdü,güneş battı demek gibidir. Oysa bunları yapanda yaptıranda Allah’tır.[2] Şehristani  Cehmiyye’nin kader konusundaki görüşlerini şu şekilde açıklamıştır: “insan hiçbirşeye  kadir değildir. O güçlede (istitaa) tavsif edilemez,Çünkü o fiiller konusunda mecburdur. Ne kudreti ne iradesi nede ihtiyari vardır.Ancak Allah onda fiilleri öteki cansız varlıklarda yarattığı gibi yaratır ; fiiller insana cansız varlıklara nisbet edildiği gibi mecaz olarak nisbet edilir.Tıpkı bu ağaç meyvelendi, yağmur yağdı denmesi gibidir.Ceza ve mükafatta tıpkı bütün fiiller gibi cebridir.Cebr sabit olunca teklif dahi cebr olur…”[3]

         Katıksız cebri görüş nasıl cehm adıyla özdeşleştirilmişse kaderi görüşde aynı şekilde Mabed el-Cüheni (699) ve onu müteakip Gaylan ed-Dımeşki (743) ile özdeşleşir. İnsanın fiillerini kendisinin yarattığını söyleyen kaderiler bir anlamda Emevilere karşı etkin bir baş kaldırma eyiliminde olan siyasi bir hareketin itikadi cephesi gibi görünmektedir. Zira Mabed ve Gaylan’ın Emevi halifelerince öldürülmeleri yalnızca kaderi görüşe inanmalarından değil fakat bu itikadi görüşün tazammum ettiği siyasi neticelerden dolayıdır. İşte siyasi açıdan Emevi  iradesine karşı oluşun bir ifadesiide olan kaderilik Abbasiler zamanında tamamen ortadan kalkmıştır.Fakat onun kader ile ilgili görüşleri Mutezile tarafından devam ettirilmiştir.[4]

         Kaderilerin kader ile ilgili görüşlerini kısaca şu şekilde tasnif edebiliriz.Şöyle ki :

a) Hayır ve iyilikler Allah’tan : şer ve kötülükler insandandır.

b) Allah insanda tam ve eksiksiz bir fiil yapma gücü (istitaa) yaratmıştır.

c) İnsanın fiilleri ve amelleri kendisine  bırakılmış (tefvid) tır.

d) İnsana güç verilen konuda Allah’ın kudreti yoktur.

e) İnsanın ne yaptığı ve ne olacağı konusunda Allah’ın önceden bilgisi,takdiri ve dilemesi yoktur.

f) İnsan fiilleri Allah tarafından takdir edilmiş ve yaratılmış değildir,onlar bizzat insan tarafından takdir edilir ve yapılır.[5]

   B) MUTEZİLENİN GÖRÜŞÜ                Mutezile Mezhebi mensuplarının kendilerine has farklı görüşleri olmakla beraber bunların hapsinin umumiyetle kabul ettiği bazı noktalar vardır. Beş esas (usul-i hamse) halinde toplanan bu prensiplerden ikincisi “adl” prensibidir. Genel olarak “adl” prensibi içerisinde incelenen konu insanın sorumluluğu, yükümlülüğü ve fiilleridir. İnsanın sorumluluğu yükümlülüklerine ve fiillerine bağlı olduğuna göre, kader kavramından söz edildiğinde açık yada gizli insan fiillerinden de bahsediliyor demektir. Zira İbn Rüşd insan fiillerini kaza ve kader başlığı altında ele alırken Maturidi, irade ile birlikte kaza ve kader meselelerinin “fiillerin yaratılması” meselesine dahil olduğunu söylemektedir.[6] Bu doğrultuda şehristanide kelam ilminin konularının dört kaidede toplandığını bunlardan ikinci kaidenin kader ve adl olduğunu bu konunu ise kaza,kader,cebir,kesb,hayrın ve şerrin irade edilmesi,makdur,malum gibi meseleleri ihtiva ettiğini söyler.[7]  Watt’a göre de adl kader akidesini ve iradeyi temsil eder.[8]

           Dolayısıyla “adl” yukarıda saydığımız meselelerinin hepsini içine alır.Bu doğrultuda Mutezile “adl” prensibi içerisinde efal-i ibad, cebr-ihtiyar, aslah-salah, kader konularını inceler.

         Bu kısa açıklamadan sonra meseleyi daha detaylı bir şekilde incelemeye çalışacağız. Bu doğrultuda ilk olarak meselenin kaynağını açıklayacağız. 

     

1)   MESELENİN KAYNAĞI

  

        Eş’ariye göre Peygamber efendimizin (s.a.v) vefatından sonra İslam ümmeti arasında çıkan ilk büyük ihtilaf imamet meselesiyle ilgilidir. [9] Şehristani de bu görüşe katıldıktan sonra şunları söyler: Efendimizin vefatından sonra İslam ümmeti arasında birçok ihtilaf çıkmıştır. Daha sonra bu ihtilaflar imamet ve usül konularındaki anlaşmazlıklar olarak iki kısıma ayrılmıştır.Usül konusundaki ihtilafların ise kader konusundaki bidatları ve hayır ile şerrin kadere izafesini inkar ile ilgili hususları kapsadığını söyler.[10]

      Meselenin ortaya çıkış nedenlerine ilişkin birçok yorum yapılmıştır. Kasım Turhan’a göre bu meselenin sebeplerini dahili ve harici olmak üzere  iki grupta toplayarak dahili olanlarıda dini ve beşeri diye ikiye ayırmak uygun görülmektedir. Bu iki sebepten dini olanından kastımız islamın temel kaynakları olan Kur’an ve hadistir. Beşeri sebep tabiriylede, islamın müntesiplerinin insan olarak sahip oldukları psikolojik özellikleri, toplumun içtimai ve siyasi yapısında bulundukları konumları kastedilmektedir. Kur’anda ihtiyarı gösteren birçok ayet vardır. Örneğin: “De ki Kur’an rabbinizden gelen bir haktır. Artık dileyen iman etsin dileyen kafir olsun”[11] “Kim bir fenalık yapar yahut nefsine zulmederde Allah’tan mağfiret dilerse Allah’ı çok bağışlayıcı çok merhametli bulur. Kim bir günah işlerse onu ancak kendi aleyhine yapmış olur. Allah her şeyi hakkıyla bilendir. Hükmünde hikmet sahibidir.[12] Buna mukabil cebre delalet eden insanın seçme ve yapma gücünü yok sayan dolayısıyla insanın, Allah’ın ezeli bilgi, irade ve kudretiyle mukadder kıldığı bir hayatı yaşamak zorunda hissettiren ayetlerde vardır. Bu ayatlere örnek olarak: “Allah’ın izni olmadan hiçbir kimse iman etmez.[13] “Biz her şeyi bir kadare göre yaratmışızdır…”[14]  İki grup halinde gösterdiğimiz bu ayetler kader probleminin ortaya çıkışında amil olan dini sebepleri teşkil etmektedir.[15] Taftazani ilk bakışta çelişkili gibi görünen bu nasslar arasında az dahi olsa bir çatışma yoktur. Bu ayetlerden her biri insanın Allah ile olan alakasının bir yönünden söz etmektedir. Yani insan bir yandan mecburdur diğer yandan muhtardır. Dolayısıyla bir çatışma  ve zıtlık yoktur.[16] Bu dini sebepler beşeri sebeplerle birleşince kader meselesi fiili bir problem olarak ortaya çıkacaktır.

          İlk Müslüman nesil yani Peygemberimizin yakın arkadaşları olan sahabe arasında Rasulullah’ın ahirete irtihalinden hemen sonra imamet yahut liderlik konusunda ihtilaf meydana gelmiş ve bu ihtilaf ilerde oluşacak önemli hadiseler için toplumda psikolojik bir zeminin oluşmasında sebep olmuştur.[17] Zira üçüncü halife olan Hazreti Osman’ın şehit edilmesi ve ondan sonra cemel ve sıffin savaşının meydana gelmesi Müslümanlar arasında çözümü zor bazı akaid problemlerinin oluşmasına zemin hazırlamıştır. Nitekim ortada bir katl hadisesi vardır. Öldürende öldürülende müslümandır. Halbuki katl islamda büyük günahtır. O halde büyük günah işleyenin iman bakımından durumu nedir? Sonra bu fiili işleyen kişi fiili işlerken hür bir iradeye sahipmidir? Yoksa kaderi ilahinin mecburi bir tatbikatçısımıdır? Görüldüğü gibi İslam dünyasında zuhur eden sosyal ve siyasi bazı hadiseler neticede akaid sahasına tesir eden amiller haline gelmiştir.[18]

           İşte Hz.Osman döneminden itibaren meydana gelen bu gerilimin toplumda itikadi bir çözülmeye yol açmaması için, toplum tarafından saygı duyulan manevi lider durumundaki bazı insanlar, toplumu teselli  etmek için bütün bu  olanları ilahi bir kadere bağlamışlardır. Fakat bu durum Emevi  yöneticileri tarafından istismar edilip yaptıkları haksız uygulamaları Allah’ın kaderine bağlamak suretiyle yaptıklarını meşrulaştırmak yoluna gitmişlerdir. Bütün bu izahlar kader probleminin ortaya çıkışının islamda dini ve siyasi gelişmelerden meydana geldiğini bize gösterir.

   2)MESELENİN MAHİYETİ

            İslam kelam düşüncesinin başlangıç dönemine gittiğimizde insan fiilleriyle ilgili iki zıt görüşün mevcut olduğunu görürüz. Bunlardan ilki yukarıda saydığımız tereddütlerden meydana gelen cebri görüştür. İkincisi ise bu görüşe  muhalif olarak gelişen kaderi-mutezili görüştür. Mutezilenin adl ilkesiyle açıkladığı bu görüşe göre insan irade hürriyetine ve bir fiil yapabilme gücüne sahip olduğu için yaptıklarından sorumludur. Aksi taktirde kendisine ait olmayan fiillerden sorumlu tutulmasının ve bu yüzden cezalandırılmasının adaletsiz olacağı kesindir. Mutezile adl ilkesini açıklarken bunu tevhide dayandırarak açıklar. Onların tevhit ilkelerinde göze çarpan en belirgin husus ise ilahi sıfatların ilahi özden ayrı ve kadim olmayışlarıdır. Zira irade ezeli olmayıp muhdes bir sıfattır. İlahi irade ezeli olmayınca tabii olarak insan fiilleride ezelden belirlenmiş olmayacaktır.[19]

         Mutezile, Allah’ın  küfürü günahları ve başkasının fiillerinden hiç bir şey yaratmadığı hususunda fikir birliği etmiştir.(Salih kubbe hariç) Bunlar iman ismini ve onu güzel olduğu; küfür ismini ve onu çirkin olduğu hükmünü Allah’ın verdiğini söylerler. Fakat Allah kafiri kafir olmadan yaratmıştır. O sonra kafir olmuştur. Müminde böyledir. Allah adil olduğu, güzeli isteyip yaptığı aksine çirkini yapmayacağı için kullarını güçlerinin yetmeyeceği bir şeyle mükellef tutmaz.Mutezileye göre Allah mala yutakı teklif etmez. Çünkü onun adil olması bunu teklif etmesini caiz kılmaz.Ebu Hanifeye göre ise Allah’ın bunu teklif etmesi caizdir ve adaletine aykırı değildir. Fakat burada kendi ihtitarıyla böyle bir şeyi yapmaktan kaçınmıştır.[20] Mutezileye göre ise bu çirkin bir şeydir. Allah’ın, dini meselelerinde  kulları için en uygun olanı yapması, yükümlü oldukları şeyleri yerine getirebilmeleri için muhtaç oldukları hususlarda engelleri gidermesi gerekir.(izahu’l-ilel)

             İnsanın fiillerinin faili olduğu hususunda  bütün mutezile ittifak etmiştir. İnsanın fiilleri Allah tarafından yaratılmış değildir, aksine insan onların yaratıcısıdır.(muhdis)ve o bütün tasarruflarında serbestir. Her nekadar kula güç veren onları güçleriyle yaptıkları konularda(makdurat) güçlü kılan Allah isede o,başkasının makdurunda kadir değildir. Çünkü iki kadirin bir tek makduru olması mümkün değildir. İnsan canlı ve kendiliğinden güç yetirebilen bir varlıktır. İşte fiil bu istitaa veya kudret sayesinde meydana gelir. En-naşi dışında  bütün mutezililer insanın mecaz olarak değil gerçek anlamda fail, muhdis, muhderi ve münşi olduğu görüşündedir. Mutezile, fiilin kendisiyle meydana geldiği şey olarak anladıkları istitaanın, insanda fiilden önce mevcudiyetinde, onun herhangi bir fiile veya onun zıttına elverişli olduğunda ve fakat fiili gerektirici olmadığında görüş birliği içindedirler.[21]Ehl-i Sünnet ise gücün fiille beraber verildiğini söyler.Zira Ebu Hanife istitaat, fiille beraberdir, kulun masiyet işlemesine elverişli olan istitaat kulun taat işlemsesinede uygundur.Ve bu güç kulda fiilden önce bulunmaz.Eğer böyle olsaydı kul ihtiyaç anında Allah’tan mustağni olurdu demektedir.Mutezile ise Allah kula fiili yaratma gücü veriyor ve bunu fiili işleme anından önce veriyor.Artık kula bu güç verildikten sonra Allah’a ihtiyaç kalmıyor.Yani Allah kula verdiği bu özgür alan içerisine giremiyor.[22] Bişr, Sümame ve Gaylan’a göre istitaa, organların sıhhat ve selameti afetlerden hali olmasıdır. Ebu Huzeyl, Muammer ve el-murdara göre istitaa araz olup sıhhat ve selamet değildir. Mutezilenin çoğunluğuna göre  o devam eder. Bazı Mutezilelere göre ise istitaa iki anda devam etmez. Fiil ikinci anda yok olan önceki kudret ile var olur. Lakin acz ile birlikte fiilin meydana gelmesi caiz olmadığından Allah ikinci anda bir kudret yaratırki böylece fiili önceki kudretle meydana gelir.

          Nazzam ve El-esvari ye göre insan kendiliğinden güç yetirebilen bir canlıdır. Yani hayat ve istitaa insanın özünden ayrı değildir. Ebu Huzeyl, Muammer ve Mutezilenin çoğu ise insanın hayy ve mustati olduğunu fakat hayat ve istitaanın ondan başka bir şey olduğu görüşündedirler. Dolayısıyla ona fiilden önce ihtiyaç duyulur, fiil var olduğunda insanın ona ihtiyacı kalmaz.

        Mutezile fiilde kuvvetin kullanılıp kulanılmadığı konusunda ise iki gruba ayrılmıştır.   Cubbai fiilide kuvvetin kullanılmasını inkar etmiştir. O kullanmanın, kullanılan şeyde ortaya çıktığını söylemiştir. Bununla beraber o, fiilin kudretle meydana geldiğini iddia etti. Abbad, kuvvetin kullanılmasını inkar etmiştir. Mutezilenin çoğu, kendisiyle fiilin işlenmesi anlamında fiilide kudretin kullanıldığını söylerler.

      İnsanın, işleyişinden sorumlu olduğu fiil doğrudan yaptığı fiilmidir? Yoksa o, işlediği bir fiilden doğan ortaya çıkan fiildende sorumlumudur? Mutevellid fiil adı verilen bu görüşün Bağdat Mutezilelerinin reisi Bişr b. El-Mutemir ihdas etmiştir. Bu konuda tesbit edilen mutezili görüşler kısaca şunlardır: 1) Bişr şunları söylemiştir: bizim fiilimizden tevellüd eden bir şey bizim fiilerimizdir; vurma esnasında meydan gelen ağrı, yeme anında ortaya çıkan lezzet v.s. bütün bunlar bizden baki olan sebeplerden meydana gelen şeylerdir. Aynı şekilde düşme esnasında elin ve ayağın kırılması yahut kemiğin tedavisiyle iyileşmesi insan fiilidir. 2)Ebu’l- Huzeyl ve onun görüşündekiler şunları söyler : insan fiilinden tevellüd eden her şey insan onun keyfiyetini biliyorsa, onun fiilidir. 3) Nazzam’ın görüşü şudur: insanın hareketten başka bir fiili yoktur ve o ancak kensinde işler. Ona göre, insan fiilleri tek bir cinstir ve hepsi bir harekettir. Bütün hareketlerde arazdır ve bütün hareketlerden başak arazda yoktur. 4) Muammer ise bu konuda şunları söyler: insan kensinde hareket ve sukün yapmaz. O, kendisinde irade, bilgi, nefret, düşünme ve temsil yapar. Kendi dışında ise hiçbirşey yapmaz, çünkü o, bölünmeyen, parçalanmayan bir cuz ve manadır ve o, bedenle temas etmeksizin onu  yönetir. Mütevellid fiiller ve hareket, sukün, renk, tat, koku,sıcaklık, soğukluk, kuruluk, yaşlık gibi cisimlere hulul eden şeyler, cismin tabiatı gereği hulul ettikleri cismin fiilidir. Allah cisimler dışnda bir şey yaratmamıştır. O araz yaratmaz. Arazlar cisimlerin yaratmalarıdır. Cisimlerin arazları yaratmaları ihtiyari olur.5) Salih kubbe şunları söyler: insan ancak kensinde fiilleri işler. Onun fiili esnasında meydana gelen (atıldığında taşın gitmesi gibi) fiiller Allah tarafından yaratılır.6) Sümame şunları söyler: insanın iradeden başka fiili yoktur. İradeden başka meydana gelen  şeylerin muhdiside yoktur. Ancak bunlar mecaz olarak insana nisbet edilir.7)Cahız ise  şunları söyler: iradeden sonra olan şey tabiatı gereği insanındır ve onun ona ihtiyarı yoktur. İnsanda iradeden başka ihtiyarla bir fiil meydana gelmez.8) Dırar b. Amr’ın görüşü ise şöyledir: insan başkasında kendisinin dışında fiil yapabilir ve onun fiilinden başkasında tevellüd eden hareket yahut sukün cinsinden bir şey insanın kesbi, Allah’ın yaratmasıdır.[23]     

---

[1] Bekir Topaloğlu, İslamda İnanç Esasları, s.143, ist. 2004.

[2] M. Ebu Zehra,  İslamda Siyasi, İtikadi ve Fıkhi Mezhepler Tarihi,

[3] Şehristani, el-Milel ve’n-Nihal s.

[4] M.ebu Zehra

[5] Kasım Turhan, Kelam ve Felsefe Açısından İnsan Fiilleri, s. 51, ist 2003.

[6] Kasım Turhan,Kelam ve Felsefe Açısından İnsan Fiilleri, s.34-35, İfav Yayınları, ist.2003

[7] Şehristani, el-Milel ve’n-Nihal, trc.Mustafa Öz, s, 24, Ensar Yayınları , ist.2005

[8] M.Watt, İslam Düşüncesini Teşekkül Devri,  trc.E.R Fığlalı, s.286

[9] Eş’ari, Makalatü’l-İslamiyyin Ve İhtilafu’l-Musallin, s.27, trc, M. Dalkılıç, Ö. Aydın

[10] Şehristani, age, s.39-41

[11] Kehf 29

[12] Nisa 110-111 Ayrc Bknz. Müddesir 33-38, Kehf 29-30, Bakara 286, Yasin 54, Sebe 50, Fussulet 46-17, İnsan 3, Zümer 18

[13] Yunus 100

[14] Kamer 49 Ayrc Bknz. Hadid 22, Enam 35,135,  Secde 13, Müddessir 31, Şura 49-50, İnsan 29-30…

[15] Turhan, age ,s.36-40

[16] Taftazani, age, s.162

[17] Turhan ,age, s.40

[18] Topaloğlu, age, s.27

[19] Turhan, age, s.53 -62

[20] Beyazizade, Ebu Hanife’nin İtikadi Görüşleri, trc. İlyas  Çelebi, s. 108, ist. 2000.

[21] Eşari, age, s.

[22] Beyazizade, age, s. 107.

[23] Eş’ari,Makalat, s. 199-208 ve 296-304

MUTEZİLE MEZHEBİ LİTERATÜRÜ

Pek çok kaynakta nakledildiğine göre mezhebinin kurucusu Vasıl b. Ata’dır o hocası Hasan-i Basri’den müktekibe-i kebire meselesi konusunda görüş ayrılığına düşmüştür ve ondan itizal etmiştir. Mutezile mezhebinin beş temel esası bulunmaktadır. Bunlar; adl, tevhid, vaa’d ve vaîd, menzile beyne’l-menzileten, emri bi’l-maruf ve’n-nehyi ani’l-münker’dir. daha sonraki yıllarda pek çok kollara ayrılmıştır. bu mezhebin en önemi özelliği nakle karşı aklı öne almalarıdır.   

 

AMR b. UBEYD

 

Ebu Osman Amr b. Ubeyd el-Basri (ö. 144/761)

 

er-Red ale’l-Kaderiyye

 

kitabü’l-Adl ve’l-tevhid

 

ESAM

 

Ebu Bekir Abdurrahman b. Keysan el-Esam (ö. 200/816)

 

Tefsirü’l-Kur’an    

 

NAZZAM

 

Ebu İshak İbrahim b. Seyyar en-Nazzam (ö. 220-230[835-844] arası)

 

Fi’t-Tevhid

 

Ale’s-Seneviyye

 

el-Alem

 

CA’FER b. MÜBEŞŞİR

 

Ebu Muhammed Ca’fer b. Mübeşşir es-Sakafi (ö. 234/848)

 

Kitabü’l-Hikaye ve’l-mahki

 

el-Hücce ‘ala ehli’l-bida

 

Me’anil-ahbar ve şerhuha

 

el-Emr bi’l-ma’ruf ven-nehy ‘anil-münker

 

ABBAD b. SÜLEYMAN

 

Abbad b. Süleyman es-Saymeri (ö. 250/864)

 

Kitabu’l-inkar en yahluka’n-nâs ef’alehum

 

Kitabû tesbiti delaleti’l-a’râz

 

Kitabu isbati’l-cüz’illezi la yetecezze

 

el-Ebvab

 

CAHIZ

 

Ebu Osman Amr b. Bahr el-Cahız (ö. 255/869)

 

el-Osmaniye

 

Kitab fil-Abbasiyye

 

Tasvibü Ali fi tahkimi’l-hakemeyn

 

Fazilatü’l-Mu’tezile

 

Kitabu’r-Red ‘ala ashabi’l-ilham

 

Kitabü Halkı’l-Kur’an

 

Hucecü’n-nübüvve

 

er-Red ‘ale’n-nasara ve’l-yehud

 

HAYYAT

 

Ebu’l-Hüseyin Abdurrahim b. Muhammed el-Hayyat (ö. 300/913)

 

el-İntişar 

 

CÜBBAİ

 

Ebu ali Muhammed b. Abdülvehhab el-Cubbai /ö. 303/916)

 

Tefsirü’l-Kur’an

 

Mütşabihü’l-Kur’an

 

EBU’L-KASIM el-BELHİ

 

Ebu’l-Kasım Abdullah b. Ahmed b. Mahmud el-Belhi el-Ka’bi (ö. 319/931)

 

el-Makalat

 

KADI ABDÜLCEBBAR

 

Kadı İmadüddin Ebu’l-Hasan Abdülcebbar b. Ahmed el-Hemedani (ö. 415/1024)

 

Müteşabihü’l-Kur’an

 

Tenzihü’l-Kur’an

 

Tesbitü dela’ili’n-nübüvve

 

el-Muğni fi ebvabi’t-tevhid ve’l-‘adl

 

el-Muhtasar fi usuli’d-din

 

fazlü’l-i’tizal

MAVERDİ

 

Ebü’l-Hasan Ali b. Muhammed b. Habib el-Maverdi (ö. 450/1058)

 

Edebü’d-dünya ve’d-din

 

Kitabu’l-adab ve’l-gazi

 

Kitab’ü-Alami’n-Nübüvve

 

Kitap el-Ahkam es-Sultaniyye

 

MUHAMMED b. ŞEBİB

 

Muhammed b. Şebib (ö. 319/931) 

 

EBU REŞİD en-NİSABURİ

 

Ebu Reşid Said b. Muhammed en-Nisaburi (ö. V./XI. Yüzyıl)

 

Ziyadatü’ş-Şerh

 

Kitabü’t-Tenbih

 

İ’cazü’l-Kur’an

 

HAKİM el-CÜŞEMİel-Hakim Ebu Sa’d el-Muhassin b. Muhammed el-Cüşemi el-Beyhaki (ö. 494/1101)

 

Risaletü İblis ila ihvanihi mine’l-Mücbire ve’l-müşebbihe fi’ş-şikayeti ‘ani’l-Mu’tezile

 

et-Te’sir ve’l-mü’essir

 

Şerhu 2Uyuni’l-mesail

 

Cilalü’l-ebsar fi mutuni’l-ahbar

 

er-Risaletü’t-tamme fi nasihati’l-‘amme

 

ZEMAHŞERİ

 

Ebü’l-Kasım Mahmud b. Ömer ez-Zemahşeri el-Harezmi (ö. 538/1144)

 

el-Keşşaf   

 

İBNÜ’L_MURTAZA

 

Mehdi-Lidinillah Ahmed b. Yahya el-Murtaza (ö. 840/1437)

 

el-Kala’id fi tashihi’l-aka’id

 

el-Milel ve’n-Nihal

 

riyazetü’l-efham fi latifi’l-Kelam

YENİ İLMİ KELAM DÖNEMİ

 

 

 

 

 

 

 Harputi’nin ifadesi ile “üçüncü kelam devri”. Bu dönemde Avrupa’da rönesanstan sonra değişen bilim anlayışıyla beraber İslâmî ilmler de çağdaş batı felsefesine aşina bazı alimler yeni tedvin ettikleri eseleri bu yeni ilm anlayışı çerçevesinde ele almışlardır. bu dönemde uzun aradan sonra telif eserler görülmeye başlanış. İtikadi konular çağın gereklilikleri de göz önüne alınarak bilimsel ve çağdaş batı felsefesi ışığında yeniden ele alınmıştır.  

 

CEZAİRİ

 Abdülkadir el-Cezairi (ö. 1883)

Zikra zevi’l-fazl fi mutabakatierkani’l-İslami’l-‘akl

 

 

EFGANİ

 

Cemaleddin el-Efgani (1839-1897)

 

et-Ta’likat ‘ala Şerhi’d-Devvani li’l-‘Aka’idi’l-Adudiyye

el-‘Urvetü’l-vüska

 

SEYYİD AHMED HAN

 

Sir Seyyid Ahmed Han (1817/1898)

 

Life of  Muhammed 

Lecture on İslam 

MANASTIRLI

Manastırlı İsmail Hakkı (ö. 1330/1912)

 

Telhisü’l-kelam fi berahin-i akaidi’l-İslam

 

er-Risaletü’l-Hamidiyye

 

Tercüme-i risaleti’l-hamidiyye

 

 

KASIMİ

Cemaleddin el-Kasımi (1866-1914)

 

Delailü’t-Tevhid

 

Tarihu’l-Cehmiyye ve’l-Mu’tezile

 

Mev’izetü’l-mü’minin min ihya’i ulümi’d-din

 

 

FİLİBELİ

Şehbenderzade Felibeli Ahmed Hilmi (1865-1914)

 

Allah’ı İnkar Mümkünmüdür

 

Asr-ı Hamidi’de alem-i İslam ve sunusiler

 

Yeni Akaid 

 

ŞİBLİ NU’MANİ

Şibli Nu’mani (1857-1914)

 

İlm’i Kelam-ı cedid

 

Asr-ı Saadet

 

Tarih-i ilm-i kelam

 

 

HARPUTİ

Abdüllatif Harputi ( 1842-1916)

 

Mecalisü’l-envari’l-ahadiyye ve mecami’u’l-esrari’l-Muhammediyye

 

Tenkihu’l-kelam fi ‘aka’idi ehli’l-islam

 

Tekmile-i Tenkihu’l-kelam

 

 

 

 

BABANZADE

Babanzade Ahmed Naim (1872-1934)

 

Hikmet Dersleri

ELMALILI

Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır (1878-1942)

 

Hak Dini Kur’an Dili

 

Metalib ve Mezahib

 

 

İKBAL

Muhammed İkbal (1876-1938)

 

The Development of Metephy ics in Persia

 

The Reconstruction of Religious Thought in İslam

 

İslam and Ahmedism

 

 

MEHMET ALİ AYNİ

Mehmet Ali Ayni (1869/1945)

 

Reybilik

 

Bedbinlik ve Lailahilik Nedir

 

 

İSMAİL FENNİ

İsmail Fenni (Ertuğrul) (1855-1946)

 

Maddiyyun Mezhebinin İzmihlali

 

Kitab-ı İzale-i Şükuk

 

Vahdet-i Vücud ve Muhyiddin-i Arabi

 

Küçük Kitapta Büyük Mevzular

 

Hakikat Nurları

 

 

İZMİRLİ

İzmirli İsmail Hakkı (1868-1946)

 

Muhassalü’l-kelam ve’l-hikme

 

Mülahhas ilm-i Tevhid

 

Yeni İlm-i Kelam

 

Din-i İslam ve Din-i Tabii

 

el-Cevabü’s-sedid fi beyani dini’t-tevhid

 

el-Furkan beyne’t-tevfik ve’l-hızlan

 

 

MEHMET ŞEREFETTİN

Mehmet Şerefettin (Yaltkaya) (1879/1947)

 

Kelam savaşları

 

Dini makalelerim

 

Tanrı bu varlığı ne için yarattı

 

 

ŞEYHÜLİSLAM MUSA KAZIM

Şeyhülislam Musa Kazım Efendi (1869-1954)

 

Külliyat-ı şeyhul-islam Musa Kazım

FERİD VECDİ

Muhammed Ferid Vecdi (1875-1954)

 

el-Hadikatü’l-fikriyye fi isbati vücüdi’llah bi’l-berahini’t-tabi’iyye

 

el-İslam fi’aşri’l-‘ilm

 

el-İslam dinü’l-medeniyye

 

el-İslam dinü’l- hidaye ve’l-ıslah

 

el-Mer’etü’l-müslime

 

Nakdü Kitab Fi’ş-Şi’ri’l-cahili

 

es-Siretü’l-Muhammediyye

 

Lord Kromer ve’l-İslam

 

Sefirü’l-İslam

 

 

AHMED EMİN

Ahmed Emin (1886-1954)

 

el-Ahlak

 

Fecru’l-İslam

 

el-Mehdi ve’l-mehdeviyye

 

 

ARABKİRLİ

Arabkirli Hüseyin Avni (1864-1954)

 

İlm-i Kelam Dersleri

SAİD NURSİ

Bediuzzaman Said Nursi (1876-1960)

 

İman Hakikatleri

 

Lem’alar

 

Ma’rifetü’n-Nebi

 

 

MEHMET ŞEMSETTİN

Mehmet Şemsettin (Günaltay) (1884/1961)

 

Hurafattan Hakikata

 

İsbat-ı Vacib ve Ruh Nazariyesi

 

 

HASAN BASRİ

Hasan Basri (Çantay) (1887-1964)

 

Kur’an-ı Hakim ve Meal-i Kerim

 

Fikh-ı ekber tercümesi 

 

AKKAD

Abbas Mahmud b. İbrahim el-Akkad (1889-1964)

 

Allah

 

El-İnsan fi’l-Kur’an

 

 

ÖMER NASUHİ

Ömer Nasuhi (Bilmen) (1883-1971)

 

Muvazzah ilm-i Kelam

ŞELTUT

Şeyh Mahmud Şeltut (ö. 1984)

 

Akaid ve şeriat 

 

FAZLURRAHMAN

Fazlurrahman (1919-1988)

 

İslam

 

 

Prophecy in İslam

SELEFİYYE KELAM EKOLÜ LİTERATÜRÜ

 “İlk alimler, geçmiş İslam büyükleri” manasına gelen bu kelime akaidde nassda varid olanı -müteşabih ile birlikte- aynen kabul edip teşbih ve tecsime düşmekle beraber tevile de gitmeyen Ehl-i Sünnet’i hassayı ifade eder. Selefiyye kendisini Resulullah (SAV)’in yolunu takip edenler olarak açıklar. Tabiin, mezhep imamları ve büyük fukahalar, muhaddisler selefidir. Ehl-i Sünnet’in doğuşuna kadar  Ehl-i Sünnet çizgisini takip ettikleri söylenebilir. Ehl-i Sünnet’in ortay çıkmasından sonra aşağı yukarı her dönemde selef akidesini benimseyenler olmuştur. Onlar Allah’ın zati, fiili ve haberi sıfatlarının hepsini nasslarda varid oldukları şekilde tevile tabi tutmadan kabul ederler. Bundan dolayı sıfatiyye olarak da adlandırılmışlardır.  Akaidde akla önem atfetmezler ve müteşabihatta tevile yeltenmezler. Müteşabihatın zahirine inanır batınını tasdik eder iç yüzünün anlaşılmasını Allah’a bırakırlar. Onların genel prensiplrini “aslını kabul vasfını terk” olarak açıklamak mümkündür.

 ŞAFİİ

Muhammed b. İdris eş-Şafii (ö. 204/820)

Ø      Kitab-ü vasiyyeti’ş-Şafi’i İBN SELLAM

Ebu Ubeyd Kasım b. Selam (ö. 224/838)

Ø      Kitabü’l-imanØ      el-İman  AHMED b. HANBEL

Ebu Abdullah Ahmed b. Muhammed b. Hanbel (ö. 241/855)

Ø      Kitabü’s-sünne

Ø      el-Mesa’il

Ø      er-Red ‘ale’z-zenadıka ve’l-Cehmiyye

Ø      el-Akide

Ø      Kitabü’l-İman MUHASİBİ

Ebu Abdullah el-Haris b. Esad el-Muhasibi (ö. 243/858)

Şerhu’l-Ma’rifetel-Ba’s ve’n-Nüşürer-Ri’aye li-Hukukillah azze ve celleRisaletü’l-müsterşidin 

BUHARİ

Ebu Abdullah Muhammed b. İsmail el-Buhari (ö. 256/870)

Ø      el-Cami’us-sahih

Ø      halku ef’ali’l-‘ibad

Ø      el-Akide

Ø      Ahbarü’s-sıfat

Ø      Kitabü’l-İman  DARİMİ

Ebu Said Osman b. Said ed-Darimi (ö. 280/894)

Ø      er-Red ‘ale’l-Cehmiyye

Ø      en-Nakz ‘ale’l-Merisi  TABERİ

Ebu Ca’fer Muhammed b. Cerir et-Taberi (ö. 310/922)

Ø      Camiu’l-beyan an te’vili’l-Kur’an 

İBN HUZEYME

Ebu Bekir Muhammed b. İshak b. Huzeyme es-Sülemi en-Nisaburi (ö. 311/923)

Ø      Kitabü’t-Tevhid

Ø      Kitabü’l-İmame

Ø      Kitabü’l-İman

TAHAVİ

Ebu Ca’fer Ahmed b. Muhammed el-Ezdi et-Tahavi (ö. 321/933)

Ø      Risale fi usulid’din 

ACURRİ

Ebu Bekir Muhammed b. Hüseyin el-Accuri el-Bağdadi (ö. 360/970)

Ø      Kitabü’ş-Şeri’a

Ø      Kitabü’r-Rü’ye  MALATİ

Ebu’l-Hüseyin Muhammed b. Ahmed el-Malati et-Taraifi (ö. 377/987)

Ø      et-Tenbih ve’r-red ala ehli’l-Ehva ve’l-Bid’a HATTABİ

Ebu Süleyman Hamd (Ahmed) b. Muhammed el-Hattabi el-Busti (ö. 388/998)

Ø      Kitabü Şe’ni’d-du’a

Ø      Kitabu’l-‘Uzle  İBN MENDE

Ebu Abdullah Muhammed b. İshak b. Muhammed b. Yahya b. Mende (ö. 395/1004)

Ø      Kitabü’l-İman

Ø      Kitabü’t-Tevhid ve ma’rifeti esma’illahi ‘azze ve celle ve sıfatihi ‘ale’l-ittifak ve’t-teferrüd

Ø      er-Red ‘alae’l-Cehmiyye 

LALEKAİ

Ebü’l-Kasım Hibetullah b. Hasan b. Mansur et-Taberi  el-Lalekai (ö.418/1027)

Ø      Şerh-u usul-i i’tikadi ehlis-sünne ve’l-camaa mine’l-kitabi

Ø      el-Münteka min şerh-i usuli i’tikadi ehlis-sünne ve’l-camaa

İBN METTEVEYH

Ebu Muhammed Hasan b. Ahmed b. Metteveyh (ö.V./XI.yüzyıl)

Ø      et-Tezkire fi ahkami’l-cevahir ve’l-a’raz

Ø      el-Mecmu’ fi’l-Muhit bi’t-teklif

Ø      el-Kifaye fi ‘ilmi’l-kelam  İBN HAZM

Ebu Muhammed Ali b. Ahmed b. Said b. Hazm el-Endelüsi (ö. 456/1064)

Ø      el-Fasl

Ø      et-Takrib li-haddi’l-mantık ve’l-medhal ileyhi bi’l-elfazi’l-‘ammiye ve’l-emsileti’l-fıkhiyye 

Ø      Müdavatü’n-nüfus

Ø      el-Usul ve’l-füru’ EBU YA’LA el-FERRA

Ebu Ya’la Muhammed b. Hüseyin … el-Ferra el-Hanbeli (ö. 458/1066)

Ø      Kitabü’r-Rivayeteyn ve’l-vecheyn

Ø      Mesailü’l-iman

Ø      Muhtasarü’l-Mu’temed fi usuli’d-din  HEREVİ

Ebu İsmail Hace Abdullah b. Muhammed el-Ensari el-Herevi (ö. 481/1088)

Ø      Zemmü’l-kelam

Ø      Kitabü’l-Erba’in fi dela’ili’t-tevhid RAGIB el-İSFAHANİ

Ebu’l-Kasım Hüseyin b. Muhammed b. Mufaddal er-Ragıb el-İsfahani (ö. 502/1108) 

Kitabü’lmüfredat li elfazı’l-Kur’an 

İBN AKİL

Ebu’l-Vefa Ali b. Akil el-Bağdadi (ö. 513/1119)

Ø      Resa’il fi’l-Kur’an ve isbatü’l-harf ve’ş-şavt redden ‘ale’l-Eş’ariyye

Ø      el-İrşad fi usuli’d-din

Ø      el-Fünun

Ø      el-Vazıh fi usuli’l-fıkh 

İBNÜ’L-CEVZİ

Ebu’l-Ferec Cemaleddin Abdurrahman b. Ali … el-Cevzi (ö. 597/1200)  

Ø      Def’u şübheti’t-teşbih

Ø      es-Sebat ‘inde’l-memat

Ø      Tezkiretü

Ø      Üli’l-beşa’ir fi ma’rifeti’l-kebair

Ø      Saydü’l-hatır

Ø      Telbisi İblis

Ø      el-Karamita  İBN KUDAME el-MAKDİSİ

Ebu Muhammed Muvaffakuddin Abdullah b. Kudame el-Makdisi (ö. 620/1223)

Ø      Lüm’atü’l-i’tikadi’l-hadi ila sebili’r-reşad

Ø      İsbatü sıfati’l-‘uluv

Ø      Münazara fi’l-Kur’ani’l-‘azım

Ø      el-Burhan fi beyani’l-Kur’an

Ø      Zemmü’t-te’vil

Ø      Tahrimu’n-nazari fi kütübi ehli’l-kelam

Ø      el-‘Akide fi ‘ilmi’t-tevhid

Ø      Risaletü’t-tenzih

Ø      es-Sıratü’l-müstakim fi isbsati’l-harfi’l-kadim

İBN TEYMİYYE

Ebu’l-Abbas Şeyhulislam Takıyyüddin Ahmed b. Abdülhalim … b. Teymiyye el-Harrani (ö. 728/1328)

Ø      el-‘Akaidetü’l-Vasıtıyye

Ø      Minhacü’s-sünne

Ø      Muvafakatü sahihi’l-menkulİktiza’ü’s-sırati’l-müstakim

Ø      eş-Şarimü’l-meslül ‘ala şatimi’r-Resul

Ø      el-‘Akidetü’l-Hameviyye

Ø      er-Risaletü ‘t-Tedmüriyye

Ø      el-İman

Ø      el-İstiğase

Ø      el-Furkan beyne evliya’i’r-rahman ve evliya’i’ş-şeytan

Ø      en-Nübüvvat

Ø      er-Risaletü’l-kudsiyye İBN KAYYIM el-CEVZİYYE

Şemseddin Ebu Abdullah Muhammed b. Ebu Bekir, İbn Kayyim el-Cevziyye (ö.751/1350)

Ø      el-Kasidetü’n-nuniyye

Ø      Hadi’l-ervah

Ø      er-Ruh

Ø      er-Ruh ve’n-nefs

Ø      Miftahu dari’s-sa’ade ve menşuru velayeti’l-‘ilm

Ø      Hidayetü’l-hayara

Ø      Şerhu esma’i’llahi’l-hüsna

Ø      el-Keba’ir 

BABERTİ

Ekmeleddin Muhammed b. Mahmud el-Baberti (ö. 786/1384)

Ø      Şerhu Akideti Ehli’s-sünne ve’l-cema’a

Ø      Şerhu Vasiyyeti’l-İmami’l-A’zam  İBN EBÜ’L-İZ

Ebu’l-Hasan Sadreddin Ali b. Ali b. Muhammed b. Ebu’l-İz el-Hanefi (ö. 792/1390)

Ø      Şerhu’l-‘Akideti’t-Tahaviyye

Ø      Kitabü’t-Tehzib li-zihni’l-mürib 

İBN HALDUN

Ebu Zeyd Abdurrahman b. Muhammed b. Haldun el-Hadrami (ö. 808/1406)

Ø      Lübabü’l-Muhassal fi usuli’d-din 

İBNÜ’L-VEZİR

Ebu Abdullah Muhammed b. İbrahim b. el-Murtaza…el-Vezir (ö. 840/1436)

Ø      el-Burhanü’l-kati’ fi isbati’ş-şaniTercihu esalibi’l-Kur’an ‘ala esalibi’l-Yunanİşaru’l-hakTahriru’l-kelam 

SÜYUTİ

Celaleddin Abdurrahman b. Ebu Bekir el-Kemal es-Süyuti (ö. 911/1505)Ø      Şerhu ‘akaidi’l-Adudiyye  ŞEVKANİ

Muhammed b. Ali b. Muhammed eş-Şevkani (ö. 1250/1834)

Ø      İrşadü’s-sikat ila ittifakı’ş-şeri’a ale’t-Tevhid ve’l-mead ve’n-nübüvvet

Ø      Tenbihu’l-afadıl ala ma vered fi ziyadeti’l-ömr ve noksanühü ABDUH

Muhammed Abduh b. Hasan Hayrullah (1849-1905)

Ø      Risale fi vahdeti’l-vücud

Ø      Risaletü’t-Tevhid  ALÜSİ

Ebü’l-Meali Cemaleddin Mahmud Şükri b. Abdullah el-Alüsi (1857-1924)

Ø      Gayetü’l-emani fi’r-red ale’n-Nebhani

Ø      Fethu’l-mennan 

REŞİD RIZA

Muhammed Reşid Rıza (1865-1935)

Ø      el-Vahyü’l-Muhammedi

Ø      Nida li cinsi’l-latıf  HUCENDİ

Muhammed Sultan b. Muhammed el-Ma’sumi el-Huccendi (1880-1960)

Ø      Hükmullahi’l-vahidi’s-samed fi hükmi’t-talibi mine’l-meyyiti’l-meded

Ø      Muhtasaru tercemeti hali Muhammed Sultan